Visie
Een ander licht op mens- en organisatieontwikkeling
Mensen, teams en organisaties zijn – ondanks hun verschil in schaalgrootte -, levende, lerende systemen. Ze floreren wanneer ze in resonantie zijn met de natuurlijke ordening. Wanneer cycli worden genegeerd, patronen uit het verleden blijven doorspelen of essentiële principes worden uitgesloten, raakt het systeem uit balans. Symptomen, – in organisaties -, zoals hoog verloop en verzuim, afnemende klanttevredenheid of een neerwaartse spiraal in de prestatie indicatoren, zijn vaak signalen uit de onderstroom. Als oplossingen op oppervlakteniveau niet duurzaam werken, vraagt dat om een diepere benadering.
De ordeningen van de natuur
We zijn opgegroeid in een cultuur die losraakte van de natuur der dingen. We leerden een een lineaire, analytische, controlegerichte en ‘maakbare’ manier van denken aan. Maar de natuur — waar wij zelf onlosmakelijk deel van uitmaken — werkt volgens haar eigen ordeningen, krachten, wetmatigheden, principes en processen. Mensen, teams en organisaties zijn levende systemen, die floreren wanneer ze weer in lijn komen met deze natuurlijke ordening.
Een directie die besluit om niet langer te sturen op kwartaalcijfers alleen, maar aandacht heeft voor symptomen, tekens en signalen uit de organisatie, zal merken dat medewerkers meer eigenaarschap nemen en innovatie toeneemt. Een leider die stopt met micromanagen en die leert luisteren naar wat er werkelijk speelt, ziet dat de samenwerking verdiept en de resultaten verbeteren. Een professional die zijn werkritme afstemt op zijn natuurlijke energie in plaats van op de klok, ervaart meer flow en voldoening.
Afgestemd op wat in de natuur vanzelf stroomt, beweegt en ontstaat — en zo mee te bewegen met het leven zelf herstelt, floreert, ontwikkelt zich, hervindt balans bij disbalans. Verschijnselen (symptomen, tekens, signalen) worden zichtbaar aan de oppervlaktestructuur van het levende systeem en we zijn geneigd om de problemen die verschijnselen veroorzaken, ook in de oppervlaktestructuur pogen op te lossen. Denk aan verschijnselen als een hoog ziekteverzuim en/of verloop, terugkerende conflicten, een taai of destructief geworden klimaat of cultuur, er komt geen deugdelijke output meer ‘van de lijn’ en klanten worden ontevreden. Dit zijn voorbeelden van verschijnselen die heel goed hun wortels kunnen hebben in de onzichtbare onderstroom. Dat geldt voor grote levende systemen als organisaties, maar ook voor teams en individuen. Verinnerlijkte conflicten die blijven opspelen bijvoorbeeld, kunnen echo’s zijn van het onopgeloste uit het verleden. Oplossingen die we bedenken voor de oppervlaktestructuur werken soms wel, zeker wanneer er gebrek aan duidelijkheid is en de gekozen oplossing bijdraagt aan heldere kaders, principes, processen en richting. Zo kan een SWOT analyse heel zinvol en inzichtelijk zijn en zo kan coaching van een team of individu op cognitief-, vaardigheids- of communicatieniveau even opheldering bieden. Wanneer symptomen verwijzen naar waar iets spaak loopt in dieptestructuur, blijven ze terugkeren en vragen ze om een benadering die op de diepere lagen werkt.
Symptomen als signalen van ontkoppeling van de natuurlijke orde
Door verschijnselen te lezen, begrijpen en verstaan als signalen van iets dat uit de pas is gaan lopen met de natuurlijke ordening vormen ze een brug naar herstel. Fenomenologisch onderzoek wijst de weg naar de oorzaken, zodat er zicht komt op wat er precies aan de hand is. Onderzoek is van belang, want geen twee organisaties, teams of individuen zijn exact hetzelfde en al zou je in drie levende systemen precies dezelfde symptomen tegen komen, dat zegt nog niet dat de oorzaken ook overeenkomstig zijn.
Diagnostiek als brug tussen waarnemen en helen
Fenomenologisch onderzoek biedt waardevolle inzichten door zonder oordeel waar te nemen wat zich toont en ontvouwt en het is een belangrijke eerste stap. Een onderzoek zonder heldere, kloppende diagnose maakt het lastig om naar gerichte interventies te komen. Diagnostiek vormt een essentiële brug tussen het verstaan van wat zich aandient en het kunnen faciliteren van helingsprocessen en transities. Een stroef lopende fusie tussen twee organisaties bijvoorbeeld, vraagt niet alleen begrip voor wat er op de dieptelagen speelt, maar ook begrip van wat fusieprocessen vanuit de natuur der dingen bezien vragen, om zich succesvol te kunnen verenigen. Fenomenologisch onderzoek gaat altijd vooraf aan diagnostiek en diagnostiek vraagt, net als onderzoek en interventiekeuze, vakkennis. Kennis van de wetten van de natuur, van kennis uit de wetenschap en kennis opgedaan uit praktijk ervaring. Wat we fenomenologisch waarnemen, moeten we ook professioneel kunnen duiden en plaatsen en zinvol ordenen. Niet in de laatste plaats, omdat levende systemen meer lagen hebben.
Meerdimensionale diagnostiek
Levende systemen zijn meerdimensionaal. Heling vraagt om inzicht in hoe stagnaties als knooppunten op de verschillende lagen in elkaar en aan elkaar vastzitten. Diagnostiek vraagt een diep begrip van hoe verstrikkingen, stagnaties, blokkades, contaminaties, fusies, splitsingen en onderliggende mechanismen zijn ontstaan, hoe ze zich hebben ontwikkeld en hoe ze opgeheven kunnen worden. Geen eindpunt, maar een verdiepend begrijpen en verstaan dat richting geeft aan de lagen waarop interventies werkzaam moeten zijn, willen zij helend, dienend, precies en transformerend zijn. Een organisatie met een teruglopende klanttevredenheid kan bijvoorbeeld ontdekken dat dit samenhangt met een diepgewortelde angstcultuur. Niet alleen het vinden van de oorzaken voor de angstcultuur en de ontstane patronen ten gevolge daarvan zijn dan van belang, maar ook een diep verstaan van wat randvoorwaarden zijn om vertrouwen terug te brengen. Een wezenlijk andere leer- en ontwikkelroute dan klanten tevreden stellen. Zeker wanneer de directie ook zichzelf gegijzeld voelt door angst, want ook dat kan natuurlijk gebeuren.
Een team dat niet vooruitkomt kan op vele manier vastzitten: aan het gedrag van de huidige leider, aan de voorgaand leider, aan een traumatische gebeurtenis uit het verleden, aan een splitsing van delen die ooit bij het team hoorden, aan de wijze waarop de interacties vormkrijgen, aan plek en grensverwarring, aan feiten die miskend worden, aan het script dat in de organisatie leeft, aan een wijziging in de bestemming van de organisatie. Oorzaken voor stagnaties, belemmerende patronen en conflicten kunnen op de meest verrassende plekken te vinden zijn; je moet weten hoe je moet kijken, waar je moet kijken en waarnaar je kijkt. Dat gebeurt tijdens het onderzoek. Hoe ze in en aan elkaar zitten op de verschillende lagen, dat gebeurt in de fase van diagnostiek. Dan volgt de laatste stap, van diagnostiek naar de herstel- en ontwikkelroute. Daarbij navigeren we weer op de ordeningen van de natuur.
Leven, leren en organiseren in resonantie met de natuur
De natuurlijke ordening verhoudt zich tot de vitale levensstroom zoals de oevers zich verhouden tot de rivier. Of het nu gaat om een individu, team of organisatie, het zijn kleinere en grotere levende en lerende interactieve systemen, die floreren bij adaptiviteit, verbondenheid en zingeving. Een organisatie die het seizoen van de herfst in de cyclus structureel uitsluit, kan rigide worden en problemen krijgen met creativiteit en innovatievermogen, een team dat het natuurlijk vrouwelijk principe compleet uitsluit raakt zover uit balans dat uitholling op de loer ligt, een ongeheelde breuk uit het organisatieverleden blijft de breuken in het heden vertonen, een onopgemerkt destructief geworden patroon dat vanaf het prille begin van de organisatie blijft zich herhalen, een organisatiebestemming die niet langer gevoed wordt, laat een organisatie met focus, koers- en verbindingsverlies zien. De herstel- en ontwikkelroute is een leerroute, waarin we ons weer leren verlaten op de ordeningen van de natuur.
Van maken, fixen en repareren, naar helingsprocessen
Voorbij het complexe, de eenvoud terugvinden in het meest wezenlijke dat dient, heelt en werkt ten dienste van het geheel, is waar we op uit zijn. Niet heel veel interventies, maar werken op de juiste laag, in de juiste vorm, zo dicht mogelijk bij de essentie waar het symptoom om bleek te draaien, kan een beweging in gang zetten die een rimpeleffect heeft op het geheel. Als je zicht hebt op wat het levend systeem op de laag van de oorzaken in de greep houdt, kan je ook op de laag van de oorzaken werken.
In plaats van een aanvankelijk voorgenomen reorganisatie kiest een bestuur na fenomenologisch onderzoek en diagnostiek voor een proces van gezamenlijke herbronning, dat leidt tot een kloppende herordening, die vanzelf ontstaat. In plaats van als ‘dochter’ organisatie te bezwijken onder de toenemende druk van een veeleisende en intrusief opererende ‘moeder’ organisatie, nodigt de dochter vertegenwoordigers van de moeder uit voor een sessie rondom essentie, die leidt tot positie-, grens- en verbindingsherstel. In plaats van een time-managementcursus in te kopen die een reactief geworden reddersgedrag moet reguleren en de cijfers van uitval ten gevolge van burnout terug moet schroeven, kiezen de oprichters voor een rouwritueel. Ogenschijnlijk een vreemde en onlogische keuze, maar na onderzoek en diagnostiek, bleek het veld van aantrekkingskracht niet alleen de oprichters te hebben gemotiveerd tot een reddersdynamiek, heel veel medewerkers bleken, net als de oprichters, een familielid te missen dat gered had kunnen worden, als het ongeluk niet was gebeurd en iedereen beter had opgelet. Hier was het symptoom van ‘redden wat er te redden valt’ heel direct symbolisch eenvoudig te verstaan. Het gemeenschappelijk stilstaan bij wie verloren ging en de gevoelens die daarmee gepaard gingen, bracht de rust terug in de niet aflatende reddersdynamiek die het hele systeem in zijn greep hield.
Als we de natuur niet in de weg gaan staan, maar in de lijn werken met de ecologie die in het bestaan besloten ligt, maken we ruimte voor haar zelfherstellende vermogen en komt nog on aangeboord potentieel vrij.
Meten met andere maatstaven
Uit bovenstaand voorbeelden blijkt dat de maatstaven van de interventiekeuzen niet direct logisch, analytisch, cognitief en rationeel lijken te zijn. Dit werk vaart niet op lineaire processen, we moeten de veel eerder holistische, niet lineaire en cyclische processen en ritmes van de natuur meenemen. We meten niet met de maatstaven van de rede maar met de maatstaf van wat klopt. Wanneer het ‘klopt’ herkent iedereen dat direct. Het wordt rustig, kalm, helder en stil, de focus keert terug, het roept aanwezigheid. Het is een wetende stilte, die verbinding schept voorbij de ogenschijnlijke afgespletenheid. Het ‘kloppen’ is een teken dat er weer uitlijning is op de natuurlijke orde, we lopen weer in haar ritme. Dit geldt voor iedere schaalgrootte, voor een gehele organisatie, voor een team, voor een individu. Een team dat besluit een project te stoppen omdat het niet ‘klopt’, ervaart grote opluchting en wat niet klopte blijkt juist inspiratiebron voor iets nieuws dat wel klopt. Een keuze van een professional om een andere richting in te slaan voelt spannend, maar ook stil van binnen — en blijkt helend. Meten met andere maatstaven betekent niet dat deze visie op herstel en ontwikkeling niet resultaatgericht is. Het resultaat is in deze manier van kijken, denken en werken een gevolg of effect van het maatwerk helings-, leer- en levensproces.
‘Wanneer mensen, teams of organisaties handelen in de pas met hoe de natuur werkt, ontstaat er moeiteloosheid, helderheid en richting. Dan klopt het — niet omdat het bedacht is, maar omdat het van nature gedragen wordt.’
Levend systeem consultatie zoekt naar wat werkelijk dient en heelt. Niet veel interventies, maar precies die ene snaar zoeken en vinden die beweging brengt — met een rimpeleffect op het geheel. De natuur wijst de weg: als we haar niet in de weg staan, maar luisteren naar haar signalen, komt herstel vanzelf op gang. De aanpak van wat symptomen veroorzaakt, ziet er heel anders uit dan wat we met ons logische lineaire denken zouden bedenken: soms betekent dat geen reorganisatie, maar een proces van herbronning. Geen time-managementtraining, maar een rouwritueel. Geen analyse, maar een ontmoeting rondom essentie waarin erkend wordt wat miskend bleef. Wat analytisch logisch en waar is, is niet hetzelfde als wat ‘klopt’. En wat klopt, herken jij, en met jou iedereen. Een toelichting.
De dieptestructuur draagt en beïnvloedt de oppervlaktestructuur
‘Wat zichtbaar is in de oppervlaktestructuur, is logisch te analyseren. Maar wat de oppervlaktestructuur beïnvloedt, stuurt en bepaalt, leeft onder de oppervlakte.’
In organisaties, teams en mensen is er altijd een zichtbare laag: doelen, gedrag, structuur, patronen, processen, resultaten. Deze laag is vaak goed te analyseren met logica, modellen en systemen. Het is wat je ziet en kunt meten. Maar daaronder ligt een ervaarbare onderstroom: gevoelens, overtuigingen, spanningen, waarden, onderhuidse dynamieken. Deze laag stuurt en bepaalt hoe iets werkelijk functioneert. Als er verstoringen zijn in de onderstroom, ontstaan er vroeg of laat problemen aan de oppervlakte. Denk bij organisaties en teams aan onverklaarbare weerstand, stroef lopende samenwerking, een negatieve of zelfs toxische sfeer of klimaat, terugkerende conflicten. Denk bij individuen aan de terugkerende symptomen, problemen en situaties waar je in terecht komt en waar je worstelt met jezelf. Je kunt dan wel blijven sleutelen, maar zonder aandacht voor de onderstroom blijven symptomen verschijnen. De onderstroom is van belang om te onderzoeken waar verwarringen, verstoringen en verstrikkingen zitten die het functioneren en floreren in de greep houden.
De ordeningen van de natuur dragen beide
‘Onder analyse en ervaring ligt een diepere ordening: die van het leven zelf. Daar waar denken, voelen, weten en handelen samenvallen. Daar ontstaat wat werkelijk klopt.’
Naast de analyseerbare bovenlaag en de ervaren onderstroom, is er nog een diepere laag: de natuurlijke ordening — de manier waarop het leven zelf zich organiseert, beweegt en herstelt. Deze laag is niet door mensen bedacht, maar door het leven zelf gevormd. Ze is voelbaar in ritmes, cycli, balans, verbondenheid. Denk aan hoe ecosystemen zichzelf reguleren, hoe seizoenen elkaar opvolgen, hoe mensen floreren in verbinding en betekenis. Deze laag verbindt denken, voelen, weten en handelen, maakt kloppend wat op andere lagen nog los of gefragmenteerd is, nodigt uit tot realiteitszin en tot afstemming.
Navigerend op de natuurlijke ordening meten we met haar maatstaven. Dat vraagt om afstemming op de cyclische, niet-lineaire ritmes van de natuur. Wanneer iets klopt, keert de rust terug. Focus ontstaat. Verbinding wordt voelbaar. Wat klopt, wijst de weg.